Kanał Elbląski a lista UNESCO

Utworzono .

Rys. 2 Wysłanie wniosku ze Śluzy Miłomłyn 20 10 2014

Zdjęcie przedstawia wysyłanie 28 października 2014 roku pierwszego wniosku o wpis Kanału Elbląskiego na listę UNESCO z historycznego miejsca, w którym G. J. Steenke wbił pierwszą łopatę rozpoczynając tym samym budowę Kanału Elbląskiego. 19 października 2017 roku w Warszawie w siedzibie Narodowego Instytutu Dziedzictwa odbyło się spotkanie dotyczące wpisu Kanału Elbląskiego na listę UNESCO. Długą drogę dochodzenia do wpisu przedstawia dr Cezary Warzyński, który od 3,5 roku prowadzi prace zgłoszeniowe w imieniu Związku Gmin Kanału Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego.

"dr Cezary Wawrzyński

Przebieg procesu wpisywania Kanału Elbląskiego na Listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO

Konieczne do spełnienia wymogi, a także wynikające z nich procedury, są określone m.in. w samej Konwencji Światowego Dziedzictwa oraz w Wytycznych operacyjnych do realizacji Konwencji światowego dziedzictwa. Procedura wpisu zakłada kilka kolejnych kroków.

Etap 1. to zgłoszenie kandydatury na poziomie kraju. Wnioskodawca jest zobowiązany wypełnić formularz o nazwie: „Wniosek o rozpatrzenie kandydatury na Listę informacyjną” oraz dostarczyć go do Komitetu ds. Światowego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce (działającego przy Narodowym Instytucie Dziedzictwa).

Wniosek musi zawierać szczegółowe informacje i odpowiedzi na konkretne pytania, zwłaszcza odnośnie do nazwy proponowanego miejsca światowego dziedzictwa, położenia i współrzędnych geograficznych, rodzaju dobra (przyrodnicze, kulturowe, mieszane, krajobraz kulturowy). Kolejne elementy to opis dobra, jego historii i rozwoju, uzasadnienie wniosku, podkreślenie i uwypuklenie tzw. wyjątkowej uniwersalnej wartości dobra (w tym jego unikatowości), wskazanie atrybutów oraz wybór konkretnych kryteriów (spośród 10), które zdaniem wnioskodawcy spełnia dobro; wykazanie tzw. autentyczności oraz integralności dobra kulturowego, dokonanie analizy porównawczej na tle podobnych obiektów na świecie; wymienienie potencjalnych korzyści z zaliczenia dobra do światowego dziedzictwa, przedstawienie potencjalnych zagrożeń dla istnienia i funkcjonowania dobra, opis zasad jego ochrony prawnej, przedstawienie stanu własności oraz poparcia władz lokalnych dla ubiegania się o ten status, wreszcie przedstawienie planu zarządzania proponowanym dobrem oraz planu prowadzenia prac związanych z nominacją.

Uzupełnieniem wniosku są liczne załączniki, m.in. opis przebiegu granicy miejsca światowego dziedzictwa, szczegółowe mapy obiektu z wyrysowanymi granicami, dokumentacja zdjęciowa, decyzje konserwatorskie i dokumenty dotyczące ochrony prawnej, deklaracje poparcia właścicieli oraz lokalnych władz i samorządów.

Taki właśnie wniosek został sporządzony i wysłany do Warszawy z Miłomłyna - 28 października 2014 roku (z siedziby Urzędu Gminy w wersji papierowej, a ze śluzy Miłomłyn w wersji elektronicznej) - w miejscu, gdzie dokładnie 170 lat wcześniej, w 1844 roku Georg Jacob Steenke wbił pierwszą łopatę pod budowę kanału.

Przygotowanie tego wniosku zajęło około 6 miesięcy, gdyż 14 kwietnia 2014 roku. Zgromadzenie Związku Gmin Kanału Ostródzko-Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego podjęło uchwałę nr 5/2014 w sprawie przeprowadzenia procedury wpisania Kanału Elbląskiego na Listę światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego UNESCO.

Ten (jak się okazało) pierwszy wniosek dotyczył wyłącznie odcinka pochylniowego (długości 10 km), o roboczej nazwie „Zespół 5 zabytkowych pochylni na Kanale Elbląskim”. Wiązało to się przede wszystkim z możliwością łatwiejszego opisania, a także dalszego zarządzania i ochroną tego rodzaju dobra w mniejszych granicach (położonego na terenie 2 gmin), w porównaniu z całym, ponadstupięćdziesięciokilometrowym szlakiem żeglownym (ze znacznie dłuższą linią brzegową), biegnącym nie tylko sztucznym torem, ale i przez liczne jeziora (na terenie 13 gmin), a nade wszystko ze względu na niewątpliwą autentyczność i integralność dobra na odcinku pochylniowym.

Jednak uchwała Komitetu do Spraw Światowego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce z 26 marca 2015 roku postulowała objęcie wnioskiem całego kanału, w związku z czym przedstawiciele tegoż Komitetu zostali poproszeni o wizytę i możliwość przedstawienia argumentów wnioskodawców „na miejscu”. 20 sierpnia 2015 roku odwiedzili śluzy i odbyli rejs po pochylniach. I ostatecznie decyzja ta się utrzymała.

Po kolejnej uchwale Komitetu, tym razem podjętej 15 grudnia 2015 roku, przystąpiono do opracowania koncepcji wniosku „obejmującego w najpełniejszym zakresie historyczną drogę wodną Kanału Elbląskiego”, a więc cały kanał budowany w latach 1844-1860, w jego pierwotnych granicach, czyli od Jezioraka i Jeziora Drwęckiego do jeziora Druzno (jednak bez tych jezior i odcinka do Starych Jabłonek).

Nowy, drugi wniosek, dotyczył odcinka kanałowego o roboczej nazwie: „Kanał Elbląski wraz z zespołem 5 zabytkowych pochylni”. O ile poprzedni wniosek dotyczył 5 pochylni położonych na obszarze 2 gmin (Rychliki i Pasłęk), nowy wniosek objął 5 pochylni, dwie śluzy (Miłomłyn i Zielona), akwedukt kanałowy tzn. obiekty położone na obszarze 6 gmin (Elbląg, Rychliki, Pasłęk, Małdyty, Miłomłyn, Zalewo). Pierwszy wniosek dotyczył dobra kulturowego leżącego w granicach o długości 10 km i powierzchni 0,86 km2; drugi wniosek dotyczył dobra kulturowego leżącego w granicach o długości 71 km i powierzchni 15,3090 km2, a więc kilkanaście razy więcej.

Ponownie uzyskano konieczne poparcia ze strony zarządcy (Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gdańsku i Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych w Olsztynie), instytucji (Warmińsko-Mazurski Konserwator Zabytków, Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie) i władz samorządowych (Marszałek Województwa, 3 starostów oraz 12 prezydentów, wójtów i burmistrzów). Sporządzono nowe mapy, wytyczono granice dobra i tzw. strefy buforowej; zgromadzono dokumentację zdjęciową oraz wykazano wyjątkową uniwersalną wartość tak określonego dobra, a także jego autentyczność i integralność. To zaś dzięki temu, że granice dobra są znacznie większe od początkowo proponowanych, ale jednak nadal mniejsze od maksymalnych...

Bardzo ważne jest to, że w przeszłosci podnoszono problem, iż wpis kanału na listę światowego dziedzictwa UNESCO będzie oznaczał pewne uciążliwości dla mieszkańców, przede wszystkim ograniczy możliwości inwestycyjne. Zamiarem wnioskodawców jest korzystanie z dotychczasowych form ochrony, a nie ich zwiększenie. Proponowanymi granicami dobra są granice geodezyjne działek (właściciel: Skarb Państwa), a strefą buforową (ochronną) - istniejące już obszary chronionego krajobrazu (Kanału Elbląskiego oraz jeziora Druzno).

Opracowywanie drugiego wniosku zajęło ponownie około pół roku. 19 maja 2016 roku został on oficjalnie złożony w sekretariacie Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie. 30 listopada 2016 roku Komitet ds. Światowego Dziedzictwa w Polsce podjął jednogłośnie uchwałę nr 32 o pozytywnej rekomendacji dla umieszczenia Kanału Elbląskiego na polskiej Liście informacyjnej.

Zatem wnioskodawcy zakończyli 1 etap i dotarli do punktu, do którego jeszcze nikt wcześniej nie dotarł - prób i pomysłów wpisywania Kanału Elbląskiego na listę UNESCO było wcześniej wiele, jednak minęły kolejne miesiące. Polska (a więc pracownicy Narodowego Instytutu Dziedzictwa, NID) prowadzili przygotowania do 41. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Krakowie (2-12 lipca 2017 r.) oraz kończyli prace związane z formalnym zatwierdzeniem wpisania na listę UNESCO (po wielu latach starań i przygotowań) „Kopalni ołowiu, srebra i cynku wraz z systemem gospodarowania wodami podziemnymi w Tarnowskich Górach”.

Spotkanie w sprawie dalszych prac związanych z procedurą wpisu odbyło się w warszawskiej siedzibie NID 19 października 2017 roku. Ustalono m.in., że nazwa obiektu będzie krótsza: „Kanał Elbląski”, że będzie to dobro kulturowe, które przede wszystkim spełnia kryterium II: Historia budowy Kanału Elbląskiego ukazuje wymianę wartości w postaci myśli inżynieryjnej ostatniej ćwierci XVIII i pierwszej połowy XIX wieku, pomiędzy Anglią, Walią i Szkocją, Europą kontynentalną oraz Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej i Kanadą – w dziedzinie rozwoju techniki, w tym inżynierii cywilnej i budownictwa wodnego, stanowiąc specyficzną syntezę wiedzy i doświadczeń z zakresu budownictwa wodnego i lądowego”; oraz kryterium IV: „Pochylnie Kanału Elbląskiego są wybitnym przykładem nowatorskiego typu budowli hydrotechnicznej i zespołu obiektów techniki, który ilustruje znaczący etap w historii ludzkości – mający miejsce w czasach rewolucji przemysłowej, związany z tworzeniem nowych środków transportu ludzi i towarów (statki o napędzie parowym) oraz potrzebą zwiększania dostępności komunikacyjnej obszarów peryferyjnych.”.

W najbliższych miesiącach należy wykonać czynności związane z kolejnymi fazami.

Etap 2. to zgłoszenie kandydatury na polską Listę informacyjną (ang. Tentative List), a więc we współpracy z polskim Komitetem wypełnienie „Formularza zgłoszeniowego na Listę informacyjną”, jego przesłanie do Centrum Światowego Dziedzictwa i uzyskanie publikacji na stronie internetowej w formie zaktualizowanej polskiej listy. Ten etap oznacza oficjalne zgłoszenie kandydatury w imieniu Rządu RP.

Etap 3. to przygotowanie przez wnioskodawcę, w ścisłej współpracy z polskim komitetem, wniosku nominacyjnego dla Centrum Światowego Dziedzictwa zgodnie z Wytycznymi operacyjnymi. Teść wniosku opracowuje się w języku polskim i angielskim (lub francuskim). Nominacja powinna zawierać minimum 2 opinie ekspertów specjalizujących się w danej dziedzinie.

Najkrócej rzecz ujmując, wnioskodawca musi przeprowadzić dowód, że proponowane dobro przedstawia tzw. „wyjątkową uniwersalną wartość”, a więc spełnia co najmniej jedno kryterium światowego dziedzictwa, spełnia warunek integralności i autentyczności oraz spełni wymogi w zakresie ochrony i zarządzania. To zaś wymaga dużych nakładów pracy i przygotowań. Dość powiedzieć, że sam wniosek nominacyjny kanadyjskiego Rideau Canal z 2006 roku liczył 145 stron, ale razem z integralnymi załącznikami aż 1.376.

Etap 4. to formalna ocena wniosku o wpis na listę światowego dziedzictwa UNESCO, w tym sprawdzenie kompletności dokumentów, i zasięgnięcie opinii właściwych organizacji doradczych, takich jak ICOMOS (Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych).

Etap 5. i ostatni to podjęcie decyzji przez Komitet Światowego Dziedzictwa, która jest ostateczna. Dobro zostanie wpisane na Listę światowego dziedzictwa albo nie zostanie wpisane; wniosek może być odesłany lub jego rozpatrzenie odroczone.

Jak zatem widać, procedura wpisu jest dość żmudna, a na dodatek rygorystycznie przestrzegana. Może ona więc trwać, w zależności od wielu czynników i okoliczności, 5–10 lat... W przypadku Kanału Elbląskiego trwa już 3,5 roku...

 dr Cezary Wawrzyński

20 października 2017 roku ”.

Oto dokumentacja: