Dom Steenkego w Czulpie - uzupełnienie

Utworzono .

02. Czulpa. Tratwy na kanale Muzeum małeRyszard Kowalski

Dom Steenkego w Czulpie – uzupełnienie

Po opublikowaniu artykułu „Dom Steenkego w Czulpie” autorowi udało się dotrzeć do nowych źródeł na temat pobytu Steenkego w Czulpie, które poszerzają wiedzę na temat jego biografii i zarazem podważają stereotyp twórcy kanału, mieszkającego do końca życia w willi nad jeziorem Ruda Woda. Taki stereotyp powielany jest w wielu wydawnictwach. Na przykład tygodnik „Das Ostpreussenblatt,” nr 29 z 18 lipca 1964 roku pisał tak: „Na północnym krańcu jeziora Ruda Woda zbudował on (Steenke – R.K.) sobie w Czulpie willę z pięknym założeniem parkowym i pozostał tu do końca życia jako wierny dozorca Kanału Oberlandzkiego z osobliwymi pochylniami”.

Architekt Steenke

Przypomnijmy, że Georg Jakob Steenke zmarł 22 kwietnia 1884 roku w Elblągu, przeżywszy 83 lata. Wcześniej w 1872 roku obchodził jubileusz 50-lecia pracy zawodowej i trzy lata później przeszedł w stan spoczynku. Warto też dodać dla jasności naszej narracji, że co najmniej od 1832 roku Steenke należał do Stowarzyszenia Architektów w Berlinie. Później był członkiem i nawet wchodził w skład zarządu Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów. Podkreślić wypada, że ów drugi związek według stanu na 1 września 1876 roku liczył 106 osób.

Berlińskie Stowarzyszenie Architektów od maja 1851 roku publikowało wraz z Królewsko-Techniczną Komisją Budowlaną branżowe czasopismo, poświęcone sprawom budownictwa, czyli „Zeitschrift für Bauwesen”, które powstało z polecenia Augusta barona von der Heydta, pruskiego ministra handlu, przemysłu i robót publicznych. Pismo oprócz urzędowych informacji i ogłoszeń oraz sprawozdań z prac stowarzyszenia zawierało artykuły i opracowania fachowe, w tym dotyczące planowanych i wykonywanych inwestycji, a także dotyczące wszelkich nowinek i rozwiązań technicznych z kraju i zagranicy. Przykładowo w numerach V-VIII „Zeitschrift für Bauwesen” wydanych 1 września 1851 roku zamieszczono pod śródtytułem „Architekten-Verein zu Berlin” m.in. informację, że w lutym tego roku, Steenke wygłosił odczyt „O budowie kanałów, kolei żelaznej i mostów łańcuchowych w Ameryce”.

Czasopismo miało też specjalny dodatek, tj. Wykaz zatrudnionych państwowych urzędników budowlanych. Ze spisu dołączonego do pierwszego wydania (numery I-II z 1 maja 1851 roku) wiemy, że Steenke był radcą budowlanym w Czulpie koło Miłomłyna (sic!) i podlegał rejencji w Królewcu. Natomiast według oficjalnego kalendarza na rok 1851 („Königlich preussischer Staats-Kalender für das Jahr 1851”) radca budowlany Steenke pełnił funkcję nadinspektora budowlanego w Czulpie k. Zalewa i zaliczał się do grupy urzędników budownictwa wodnego (Wasser-Bau-Beamte) wymienionej rejencji. Z kolei z edycji wzmiankowanego kalendarza na rok 1852 dowiadujemy się, że budowniczy kanału miał Order Orła Czerwonego IV klasy. Tego roku Steenke obchodził 30-lecie pracy zawodowej. Ponad 20 lat później (w 1874 roku) szczycił się już posiadaniem Orderu Orła Czerwonego III klasy z kokardą.

Srebrny serwis na jubileusz Steenkego

W 1867 roku zaczął wychodzić tygodnik „Wochenblatt” berlińskiego Stowarzyszenia Architektów, który w następnym roku został przemianowany na „Deutsche Bauzeitung” i stał się potem organem związków niemieckich architektów i stowarzyszeń inżynierów. Pismo zamieszczało m.in. informacje dotyczące działalności Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów. W świetle notki opublikowanej w numerze 34 z 22 sierpnia 1872 roku wycieczka członków tego stowarzyszenia do Sanssouci (nie wiadomo, czy chodzi o pałac w Poczdamie, czy też restaurację ogrodową pod Elblągiem – R.K.) 4 czerwca tego roku, dzięki obecności pań, przebiegła w bardzo miłej atmosferze. Dalej jest relacja z wycieczki do Czulpy i 4. walnego zebrania, odpowiednio z 20 i 21 lipca. Mianowicie w sobotę 20 lipca uczestnicy wycieczki zebrali się w Bogaczewie (miejscowość w powiecie elbląskim, do której można było dojechać koleją, choćby z Królewca – R.K.) i po spożyciu śniadania drogą przez Pasłęk pojechali do Czulpy. Tam w ogrodzie podano obiad, podczas którego wręczono prezent od stowarzyszenia - srebrną zastawę stołową radcy budowlanemu Steenkemu, który 15 czerwca (1872 r.) obchodził okrągłą rocznicę 50-lecia służby państwowej. W tym miejscu trzeba dodać, że z tej okazji jubilat został odznaczony Królewskim Orderem Korony III klasy z cyfrą lat służby 50.

Po radosnym obiedzie rozpoczęły się obrady walnego zebrania, z udziałem 30 członków i wielu gości, któremu przewodniczył Herzbruch. Przy czym zorganizowano przejażdżkę parowcem po jeziorze Ruda Woda, a po powrocie „wypalanie beczek z dziegciem” (mieszaninę dziegciu z alkoholem stosowano niegdyś jako płyn oświetleniowy – R.K.), fajerwerki i kolację w ogrodzie. O godz. 23.00 dano sygnał końca imprezy i towarzystwo udało się na spoczynek w obozowisku, przygotowanym przez kolegę Steenkego. Nazajutrz w niedzielę 21 lipca członkowie stowarzyszenia uczestniczyli w rejsie po Kanale Oberlandzkim (z Czulpy do Elbląga), zwiedzając po drodze pochylnie.

Emerytura budowniczego Kanału Elbląskiego

W numerze 74 „Deutsche Bauzeitung” z 1875 roku w dziale „Wiadomości personalne” ukazała się jednozdaniowa informacja o tym, iż radca budowlany Steenke w Czulpie koło Zalewa przechodzi 1 października w stan spoczynku. Natomiast w numerze 104 tej gazety z 1875 roku zamieszczono wiadomość: „radca budowlany Steenke z Czulpy koło Małdyt przeszedł w stan spoczynku”. Na posiedzeniu 2 marca 1876 roku wymieniony wcześniej przewodniczący Herzbruch poinformował zebranych, że emeryt Steenke przeprowadził się do Elbląga i zgłosił swoje wystąpienie ze stowarzyszenia architektów. Po czym na wniosek zarządu jednogłośnie przegłosowano sprawę honorowego członkostwa Steenkego. Miesiąc później (3 kwietnia 1876 roku) na kolejnym zebraniu przewodniczący Wiegand powiadomił uczestników o otrzymaniu od Steenkego z Elbląga (w oryginale: zu Elbing) pisemnego potwierdzenia przyjęcia do wiadomości wyboru na honorowego członka („Deutsche Bauzeitung” nr 26 i 34 z 1876 roku).

Fakt zamieszkiwania Steenkego w Elblągu od 1876 roku pod adresem: Am Lustgarten nr 3 (dziś Plac Wolności) potwierdza również książka adresowa na ten rok (Elbinger Wohnungs-Anzeiger für 1876) wydana przez księgarnię C. Meissnera, mieszczącą się w Elblągu przy ówczesnym Starym Rynku pod nr 44. Z kolejnych książek adresowych wynika, że Georg Jakob Steenke nie zmieniał miejsca zamieszkania przez osiem lat, czyli do końca swoich dni.

Willa w Czulpie

Wróćmy do Czulpy i nasuwających się wniosków. Wiejski dworek albo podmiejską willę nad jeziorem Ruda Woda mógł zaprojektować sam Steenke i on zapewne nadzorował jej budowę. Jednak najpewniej była to budowla rządowa – siedziba inspekcji budowlanej z mieszkaniem służbowym dla jej zwierzchnika. „W uroczo położonej miejscowości Czulpie w pięknie umeblowanym mieszkaniu żyje teraz Steenke i stamtąd nadzoruje cały kanał”. Tak pisał z końcem lipca 1863 roku Leon Saunier, elbląski wydawca broszury „Der Elbing-Oberländische Kanal und seine Bauwerke”. Tego roku też gdańska oficyna A. W. Kafemanna wydała opis kanału i jego pochylni, którego anonimowy autor podaje: „Na północnym krańcu Rudej Wody leży Czulpa, z pięknym „urzędowym mieszkaniem” radcy budowlanego. Z kolei w notce biograficznej Steenkego opublikowanej w 1893 roku z okazji 150 rocznicy powstania Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku napisano: „(…) on sam kierował budową (Kanału Oberlandzkiego – R.K.) ze swojego pięknie położonego służbowego mieszkania w Czulpie nad jeziorem Ruda Woda. Po przejściu w 1875 roku w stan spoczynku zamieszkał w Elblągu”.

Następcy Steenkego

Georg J. Steenke spędził w Czulpie około 25 lat, mimo że w państwie pruskim przeniesienia służbowe były ważnym elementem polityki personalnej. Stąd brak mobilności szefa inspekcji należy tłumaczyć wyłącznie jego zasługami. Gdy jednak przeszedł w stan spoczynku, musiał zwolnić służbowe lokum dla swego następcy. Był nim Leiter z Królewca, który urzędował w Czulpie jako inspektor budownictwa wodnego (Wasser-Bauinspektor) w latach 1876-1885 i w ostatnim roku został odznaczony Orderem Orła Czerwonego III Klasy z Kokardą, zaś w 1891 roku pracował już w Thiergartensschleuse koło Oranienburga, a mieszkał w Neu-Ruppin.

Zanim siedzibę inspekcji przeniesiono w 1905 roku do Ostródy, „gospodarzami” willi nad jeziorem Ruda Woda jeszcze byli; w nawiasach udokumentowane lata pełnienia funkcji: Morgenstern (1886-1891), który przybył z miejscowości Stendal, gdzie regulował rzekę Elbę; Jacob (1891-1895), przeniesiony do Czulpy powiatowy inspektor budowlany z Demnin; Brickenstein (1898-1903) i John (1903-1905), który wcześniej pracował w Giżycku.

Na zakończenie niniejszego artykułu wypada wyrazić nadzieję, że może coś się zachowało ze srebrnego serwisu Steenkego.

Pierwotny tekst został opublikowany w „Zapiskach Zalewskich”, nr 30 z 2015 r.

Ilustracje:

  1. Czulpa na pocztówce z lat 30. XX wieku. Motorowiec „Oberland” obok zachowanego do dziś budynku Strażnicy Wodnej. Zbiory W. Danielewicza
  2. Tratwy przed mostem w Czulpie. Fot. z lat 30 XX w. ze zbiorów Muzeum w Ostródzie
  3. Nowa zabudowa przy Placu Wolności w Elblągu w miejscu gdzie stał dom, w którym mieszkał G.J. Steenke. Fot. R. Kowalski – 2010 r.

Ryszard Kowalski

Ostróda, 26 października 2017 roku

03. Nowa zabudowa przy Pl. Wolności Elbląg fot. R.Kowalski male03. Nowa zabudowa przy Pl. Wolności Elbląg fot. R.Kowalski male