Etymologia nazwy jeziora Ewingi

Utworzono .

1.Nazwa Ewingi z Kozin KSKazimierz Skrodzki

Etymologia nazwy jeziora Ewingi

 Już sama nazwa jeziora była dla mnie zagadką. Pięknie brzmiąca, z trzema samogłoskami, niosąca ze sobą coś jakby okrzyk zachwytu albo rozkaz, imię wspomnienia, może wreszcie tabu ukryte w dziejach Prus - pisał olsztyński poeta Stefan Połom zafascynowany jeziorem Ewingi[1].

Ewingi, jedna z piękniejszych i niezwykle tajemniczych nazw wodnych prawie 500 hektarowego jeziora położonego koło Zalewa, dawnej stolicy Prus Górnych, w historycznej krainie oberlandzkiej. Nazwa tego jeziora Pojezierza Iławskiego jest urzekająca jak samo jezioro połączone najstarszym w Polsce kanałem żeglownym z Jeziorakiem i całym systemem wodnym Kanału Elbląskiego.

Nieznana jest nazwa jeziora z okresu poprzedzającego planowe osadnictwo Prus. Pierwsza o nim pisana wzmianka pojawia się w dokumencie z 1273 r. - mistrza krajowy Konrad von Tierberg nadał wolnemu Prusowi Piotrowi i jego dziedzicom 11 włók ziemi na Polu zwanym Teilo (Tylen lub Keynes ‑ obecne Koziny). Piotr otrzymał również prawo połowu ryb na potrzeby własnego stołu, na graniczącym z wsią i nie wymienionym z nazwy jeziorze. Pierwszy zapis nazwy, nad którym powstało miasto Zalewo, w formie Ewytigen, znany jest dopiero z dokumentu lokacyjnego Dobrzyk z 1304 r.[2]. W 1320 r. w dokumencie lokacyjnym Zalewa nazwa jeziora występuję w formie Ewinge i Ewink[3]. Nazwa jeziora w formie Ewing pojawia się po raz pierwszy w akcie potwierdzającym i poszerzającym poprzednie przywileje lokacyjne miasta oraz pozwalającym mieszczanom zalewskim na wybudowanie Kanału Dobrzyckiego[4]. Na wydanej przez Kaspra Hennebergera w Królewcu w 1576 r. drzeworytniczej mapie Prus (Tabula Prussiae) jezioro zalewskie zaznaczone jest pod nazwą Mebing.

Za pruskością nazwy jeziora opowiedział się po raz pierwszy w 1873 r. niemiecki orientalista, filolog i historyk matematyki Georg Heinrich Ferdinand Nesselmann w pracy „Thesaurus Linguae Prussicae: Der Preussische Vocabelvorrath”[5]. Również badacze nazewnictwa pruskiego ‑- Georg Gerullis ‑ oraz osadnictwa komturii dzierzgońskiej ‑ Artur Semrau ‑ umieścili jezioro Ewingi w spisie nazw pruskich[6].

Przed kolonizacją krzyżacką Prus, okolice jeziora były gęsto zaludnione przez Prusów. Georg Gerullis udowodnił, że formant –ing-, występujący w wyrazie Ewing (oficjalna nazwa zbiornika do 1945 roku), jest jednym z najczęstszych pruskich formantów hydronimicznych[7]. Także Ludwik Zabrocki w fundamentalnej pracy Warmia i Mazury z 1953r. określił przyrostek „ing” jako pruski sufiks używany do tworzenia nazw wodnych[8]. Świadczą o tym liczne przykłady nazw okolicznych jezior (na przykład Bärting ‑ Bartężęk, Eyling ‑ Ilińsk, Schilling ‑Szeląg, Stäbing ‑ Jaśkowskie, Wuchsning ‑ Wuksniki).

Należy nadmienić, że formant „ing” znany jest również w języku niemieckim. Mianowicie w toponimii staroniemieckiej pełnił on przede wszystkim funkcje patronimiczną. Nie mógł on więc utworzyć nazw wodnych. W czasach osadnictwa niemieckiego Prus w XII-XIV wieku, formant ten był w Niemczech już martwy. Tak też na ziemiach zasiedlonych przez Niemców oryginalny i w pierwotnej funkcji występujący wspomniany formant nie był już używany. Służył on tylko w sporadycznych wypadkach do strukturalnego niemczenia nazw polskich z formantem „ing”[9]. Jeżeli zatem przyjąć, że wyraz Ewingi jest proweniencji pruskiej, a sufiks „ing” pełnił funkcję hydronimiczną, to co może oznaczać pierwszy człon nazwy jeziora? Że może być pochodzenia pruskiego można wnioskować z następującego faktu: Uderza podobieństwo nazwy Ewingi do jednej z najstarszych zachowanych pruskich nazw rzek w Prusach, znanej z przekazu Wulfstana (około 890 roku) rzeki Ilfing, którą ten żeglarz dotarł do wikińskiej osady handlowej Truso. W XIII wieku zniemczoną nazwę tej rzeki nadano też założonemu nad nią grodowi - dzisiejszemu Elblągowi. W źródłach krzyżackich przeważają zniemczone formy nazw takie jak Elwing lub Elbing, a więc wykazujące pomieszanie „w" z „b". Jest jednak kilka zapisów bez tej średniogórnoniemieckiej cechy substytucyjnej: Elwingo (z 1389, Elwing z 1410, Elwinge z-1412)[10]. Ostatnia forma jest identyczna z nazwą jeziora zalewskiego według zapisu w dokumencie lokacyjnym Kupina z 1320 roku[11].

Zastanawiające jest, że wyraz „Ewing” jest popularnym nazwiskiem anglosaskim, ale również w gromadzie Stary Dzierzgoń w latach 60-tych XX w. pracował nauczyciel o takim nazwisku. Ponadto kilkanaście miejscowości w USA posiada tak brzmiącą nazwę. Na przykład w stanie Missouri, w dorzeczu North Fabius River, dopływu Missisipi, na terenie zakupionym w 1803 r. od Francuzów, w sąsiedztwie takich miejscowości jak Warsaw, Aleksandria, Canton, Versailles, Hannibal i Palmyra. Czy nazwa tego amerykańskiego miasta wzięła się od nazwiska Ewing? A może została również przeniesiona przez przybyszy z dalekich Prus?

Należy również wspomnieć o innych nietypowych przykładach występowania nazwy jeziora w formie obecnej. Na przykład na Tasmanii żyje popularna żaba, osiągająca długość 45 mm, której angielska nazwa brzmi "Brown Tree Frog", natomiast łacińska "Litoria ewingi". Wyraz ten występuje również w nazwie choroby nowotworową kości, łac. sarcoma Ewingi, ang. Ewing’s tumor.

Po II wojnie światowej, przyjęto nazwę jeziora w brzmieniu Ewingi jako urzędową. Wyraz ten, według Słownika nazw miejscowych Okręgu Mazurskiego z 1959 r., Gustawa Leydinga, „zalicza się do nazw, które opierają się o źródłowy podkład historyczny, stanowiący próbę rekonstrukcji z przystosowaniem do wymowy polskiej"[12]. Słusznie, iż nie przyjęta została dla zbiornika nazwa „Zalewo” która pojawiła się w 1931 r. na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego w Warszawie jako druga (pod nazwą niemiecką „Ewing”.[13]

Gustaw Leyding podaje, że w pierwszych latach powojennych miejscowa ludność używała nazwy „Zalewskie Jezioro”. Zbiornik wodny został tak nazwany również w pracy „Miasta polskie w Tysiącleciu”, ale Edward Martuszewski w recenzji tego dzieła wytknął autorom słusznie to jako błąd[14]. Nazwa ta nie wyparła jednak nazwy mającej rodowód pruski, która w nieznacznie zmienionej formie na dobre zakorzeniła się już w świadomości ludności. Miejscowy klub sportowy ma w swojej nazwie wyraz Ewingi, jest to również nazwa popularnego, nie tylko wśród mieszkańców oberlandzkiej wodnej krainy, facebookowego funpage’a propagującego jej uroki i dzieje.

Kazimierz Skrodzki

Poznań, 30 listopada 2017 roku

Pierwotnie tekst został opublikowany w „Dziejach ziemi zalewskiej 1305-2005”, Zalewo 2005, s. 51-52.

Spis ilustracji:

  1. Jezioro Ewingi – widok z Kozin, pierwotnie wsi pruskiej, jednej z najstarszych lokacji na ziemi zalewskiej (1273.). Fot autora
  2. Jezioro Ewingi na mapie Prussia accurate descripta Willema Blaeu z holenderskiego wydania Atlasu Maior z 1664 r. Jest ona kopią mapy Gaspara Henneberga z XVI wieku. Nazwa jeziora występuje tutaj w formie „Mebing”
  3. Jezioro Ewingi na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego Mapa Taktyczna Polski 1:100 000, P33 S29_132 CHRISTBURG (Dzierzgoń) z 1931 r., w: w: http://maps.mapywig.org

 

[1] S. Połom, Nasze czasy. Jezioro Ewingi, w: Głos Olsztyński, 22 V 1971.

[2] Preussisches Urkundenbuch, I, 2, nr 819.

[3] Preussisches Urkundenbuch, II, 1, nr 306 i 307.

[4] Akt lokacyjny Zalewa z 25 kwietnia 1334 r., w: E. Deegen, Geschichte der Stadt Saalfeld Ostpr., cz.3, Urkundenbuch, s.10-13.

[5] Autor podaje: „ewing, ewynk lacus bei Saalfeld. CdP. II 107. 108. AMS. IX 323.“, G. H. F. Nesselmann, Thesaurus Linguae Prussicae: Der Preussische Vocabelvorrath, Soweit Derselbe Bis Jetzt Ermittelt Worden Ist, Nebst Zugabe Einer Sammlung Urkundlich Beglaubigter Localnamen, Berlin 1873, s. 41.

[6] G. Gerullis, Die altpreußischen Ortsnamen, Berlin, Leipzig 1922, s.34; A. Semrau, Die Siedlungen in Kammeramt Kerpau (später Liebemühl)- Komturei Chritburg – im Mittelalter, w: Mitteilungen des Copernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn, Bd. 43/1935, s.1-141.

[7] G. Gerullis, ibidem, 48-49.

[8] L Zabrocki, Nazewnictwo, w: pr. zb. pod red.: S. Zajchowska, M. Kiełczewska–Zalewska, Warmia i Mazury, Poznań 1953, cz. 1, s. 273.

[9] H. Górnowicz, Średniowieczne nazewnictwo regionu Dzierzgonia na tle pradziejów, Rocznik Elbląski, T. 8/1979, s.89-104.

[10] Ibidem.

[11] Preussisches Urkundenbuch, II,1 nr 306.

[12] G. Leyding, Słownik nazw miejscowych Okręgu Mazurskiego, cz. 2 Nazwy fizjograficzne, Poznań 1959.

[13] WIG - Mapa Taktyczna Polski 1:100 000, P33 S29 132_CHRISTBURG (Dzierzgoń), 1931r.

[14] E. Martuszewski, Miasta polskie w tysiącleciu, T. 1-2, pod red. nauk. Mateusza Siuchnińskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, 1967: [recenzja], Komunikaty Mazursko-Warmińskie, nr 3, 1967 r., s.419-427.

3.Nazwa Ewingi 1931r3.Nazwa Ewingi 1931r