Severin - mniej znany twórca Kanału Elbląskiego

Utworzono .

02. Parowiec kołowy Severin zbudRyszard Kowalski

Severin - mniej znany twórca Kanału Elbląskiego

Rys biograficzny

Architekt i rzeczywisty tajny nadradca budowlany Severin, mimo niewątpliwych zasług na niwie państwowej Królestwa Pruskiego, jest postacią mało znaną i nie ma – jak dotąd – swojej biografii. W trzyzdaniowej notce w Wikipedii przypisano mu imię „Wilhelm”. W berlińskiej książce adresowej z 1856 roku, oprócz tytułu „Geh. Ober-Baurath” i funkcji – członek „Ober-Baudeputation”, czyli Wyższej Deputacji (Komisji) Budowlanej, oraz adresu (Unterwasserstr. 8), przy nazwisku Severina są inicjały „J.F.A.”, które na podstawie danych z inwentarza Tajnego Archiwum Państwowego Pruskiego Dziedzictwa w Berlinie (sygn. I.HA Rep.93 B, Nr. 955) rozwinąć możemy jako „Johann Friedrich August”.

Johann F. A. Severin przyszedł na świat w 1780 roku i wywodził się z Legnicy. Ojciec Franz był nauczycielem języków (Sprachmeister). O matce brak danych. W 1799 r. ukończył szkołę średnią, tzw. Pӓdagogium, w Sulechowie (Züllichau, obecnie województwo lubuskie). Potem studiował matematykę na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą. Służbę państwową rozpoczął w 1806 roku, kiedy to jako niższy urzędnik budowlany (niem. Bauconducteur) pracował przy budowie latarni morskiej na Helu. W tym miejscu można dodać, że kilkadziesiąt lat później był w grupie projektantów i budowniczych latarni na wyspie Greifswalder Oie (pol. hist. Św. Ostrów) leżącej na Morzu Bałtyckim – 10 km na wschód od Rugii. Owa latarnia zbudowana w latach 1853-55 strzeże bezpieczeństwa statków do dziś. Ponadto według planów Severina zbudowano w latach 1854-57 latarnię morską Świnoujście, najwyższą na polskim wybrzeżu (wys. wieży - 67,7 m), która również dzisiaj funkcjonuje.

W 1821 roku Christian Peter Wilhelm Friedrich Beuth, wysoki urzędnik ministerialny, członek Rady Państwa, zwany „ojcem rozwoju pruskiego przemysłu” otworzył w Berlinie Szkołę Techniczną (po 1827 r. przemianowana na Instytut Przemysłu). Jednym z nauczycieli tej szkoły był Severin, który jako komisyjny radca fabryczny (w oryginale: Fabriken-Commissionsrath) nauczał arytmetyki i maszynoznawstwa. Jego ponad dwustustronicowa rozprawa o maszynach parowych opublikowana w „Abhandlungen der Königlichen Technischen Deputation für Gewerbe” (Berlin 1826) spotkała się z dużym uznaniem, a autor otrzymał honorarium w wysokości 500 talarów. W owym czasie Severina i Christiana Beutha połączyły przyjazne stosunki, które mimo pewnych kontrowersji trwały do śmierci tego ostatniego. Po latach uczniowie chwalili Severina za jasność i gruntowność jego wykładów. Przy okazji można dodać, że absolwentem Instytutu Przemysłu był George Baumgart, od 1845 r. pomocnik Steenkego i późniejszy kierownik maszynowni na pochylni Buczyniec.

Od 1828 r. Severin nosił tytuł tajnego nadradcy budowlanego (Geheimer Oberbaurat), który był honorowym wyróżnieniem urzędników państwowych. Tego roku został członkiem Technicznej Deputacji (Komisji) Przemysłu (Die technische Gewerbe-Deputation) w Berlinie. W związku z klęską powodzi wiosną 1829 r. opracował w tym samym roku plan regulacji dolnej Wisły. Ponadto brał udział w projektowaniu lazaretu garnizonowego w Kołobrzegu. Nie zaszkodzi także nadmienić, że w tym mieście zachował się do naszych czasów (obecnie sala sportowa przy ul. Wąskiej 1) neorenesansowy budynek dawnej Akademii Rycerskiej z XVII wieku, zamieniony późnej na arsenał artylerii, który był odbudowywany po wojnach napoleońskich według projektu Karla Friedricha Schinkla. Słynny Schinkel nie był jedynym autorem planu odbudowy, skoro spod ręki Severina powstał rysunek (datowany na lata 1830/40) jednej z fasad tego arsenału. O fakcie dobrej współpracy Severina z Schinklem świadczy też m.in. ich udział w zespole, który 11 lutego 1830 r., wydał opinię dla ówczesnych czynników rządowych w sprawie rzeźb z piaskowca na kolumnadzie Mostu Królewskiego w Berlinie. Zresztą Schinkel był autorem projektu klasycystycznego budynku Królewskiego Gimnazjum w Kwidzynie (obecnie Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 1 przy ul. Słowiańskiej 17), wzniesionego w latach 1835-38, ale to Severinowi przypisuje się, że zmienił prowizoryczny plan budowy tej szkoły, opracowany przez Adolpha C. Erdmanna w 1832 roku. W wyniku poprawek Severina powiększono prostokątną bryłę budynku i wydzielono jego reprezentacyjną część z holem, klatką schodową i aulą.

Johann F. A. Severin, oprócz sprawowania nadzoru i kierownictwa nad wieloma przemysłowymi inwestycjami, wydawał ekspertyzy – np. w sprawie użycia blachy cynkowej do pokrywania dachów. Zdaniem dr. Friedricha Wilhelma Schuberta, radcy w Rejencji Królewieckiej, prof. zwycz. historii i wiedzy o państwie na Albertynie, autora podręcznika „Handbuch der allgemeinen Staatskunde der Preussischer Staats” (Królewiec 1846), nawet Kanał Seckenburski, który zbudował Georg J. Steenke w latach 1833-34, został zaprojektowany przez Severina. Wzmiankuje się też, że nadradca Severin wraz ze Steenkem opracował opinię techniczną na temat wymaganej mocy maszyn potrzebnych przy odwodnieniu depresji Linkuhnen-Seckenburger Niederung, w związku z budową dróg bitych, prowadzoną od 1836 roku.

W 1835 roku Severin posiadał Order Orła Czerwonego III klasy. Trzy lata później został odznaczony Orderem Orła Czerwonego III Klasy z kokardą (rozetką), a w 1851 roku otrzymał Order Orła Czerwonego II klasy z liśćmi dębu.

W wykazie urzędników państwowych z 1837 r. Severin figuruje jako członek Królewskiej Wyższej Deputacji Budowlanej (Königliche Ober-Bau-Deputatation), której dyrektorem był wymieniony wcześniej Karl F. Schinkel. Z początkiem panowania króla Friedricha Wilhelma IV, czyli po 1840 roku, rząd zlecił nadradcy Severinowi i radcy budowlanemu Steenkemu sporządzenie projektu budowy Kanału Oberlandzkiego, zwanego dziś Elbląskim. O tym, jaki był udział Severina w prowadzonych przez Steenkego pracach projektowo-budowlanych, będzie jeszcze mowa w podsumowaniu niniejszego rysu biograficznego.

W 1842 roku Johann F. A. Severin pełnił funkcję II zastępcy przewodniczącego zarządu (przewodniczącym był wzmiankowany wcześniej Beuth) Stowarzyszenia dla Popierania Przedsiębiorczości Przemysłowej w Prusach (Verein zur Beförderung des Gewerbfleißes in Preussen). Krajową listę członków tego stowarzyszenia, według stanu na dzień 1 stycznia 1840 r., otwierali: następca tronu i późniejszy król pruski Fryderyk Wilhelm IV oraz książęta Carl von Preussen i August von Preussen. Podkreślić wypada, że wśród członków byli m.in. Heinrich Theodor von Schön z Królewca, rzeczywisty tajny radca i nadprezydent prowincji pruskiej, oraz Georg Jacob Steenke.

Bezpośrednio po założeniu w 1842 r. berlińskiego Stowarzyszenia Wiedzy o Kolejnictwie (Verein für Eisenbahnkunde zu Berlin) Severin został wybrany jego przewodniczącym. Był bardzo aktywnym członkiem. Wygłaszał odczyty i referaty z zakresu kolejnictwa, a także brał udział we wszystkich dyskusjach. W 1847 roku jednak sprzeciwił się ponownemu wyborowi na sprawowaną dotąd funkcję. Wyrazem uznania i szacunku ze strony stowarzyszenia było mianowanie Severina, w 1856 r., z okazji 50-lecia służby państwowej, Honorowym Prezydentem Stowarzyszenia, w „zmyślnie ozdobionym dyplomie”. Wcześniej, w latach 1848-49, jako członek trójosobowego kolegium (pozostali to: Carl F. Busse i Gotthilf H. L. Hagen) kierował berlińską Akademią Budowlaną. W 1849 r. wobec ustąpienia Johanna Karla Ludwiga Schmida ze stanowiska dyrektora Wyższej Deputacji Budowlanej, powierzono Severinowi kierowanie tą komisją. Na marginesie warto nadmienić, iż od 1847 roku jej członkiem był także Karl Lentze, projektant mostu w Tczewie zbudowanego w latach 1851-57.

W latach 50. XIX wieku Severin nadal prowadził nadzór nad budową Kanału Oberlandzkiego. Z listu Georga Jacoba Steenkego do Karla Lentzego datowanego 29 sierpnia 1854 r. dowiadujemy się, że tajny nadradca budowlany Severin w dniach 9-12 maja 1851 roku wizytował budowę nowego szlaku wodnego i przyjął projekt budowy mostu w Drulitach według patentu Williama Howeʼa, żyjącego w latach 1803-1852, amerykańskiego inżyniera i architekta. W 1855 roku szczecińska stocznia Früchlenich & Brock (późniejsza AG Vulcan) zbudowała parowiec bocznokołowy, któremu nadano (na cześć „naszego” nadradcy budowlanego) imię „Severin”. Trzy lata później spotkało Severina szczególne wyróżnienie, otrzymał bowiem tytuł rzeczywistego tajnego nadradcy budowlanego (Wirklicher Geheimer Oberbaurat). Tego roku też przeniesiono go w stan spoczynku. Po zakończeniu służby państwowej Severin rozpoczął prace literackie, jednak już ich nie ukończył. W październiku 1860 roku, kilka dni przed 80. rocznicą urodzin, zachorował i jego zdrowie – dotąd niezniszczalne – już nie wróciło. Zmarł 14 września 1861 roku w Berlinie.

Johann Friedrich August Severin zapisał się w pamięci współczesnych jako osoba o rozległej i wszechstronnej wiedzy z zakresu wszystkich działów budownictwa. Oprócz wysokiej prawości i zacności odznaczał się także dużą pilnością i starannością. Był postrzegany jako człowiek humanitarny i dobroduszny. Owe cechy charakteru, a także fachowość i brak stronniczości w formułowaniu opinii, otworzyły mu szerokie pole dla skutecznej działalności na zajmowanych stanowiskach państwowych.

Wizerunek Severina (półpostać w owalu) został uwieczniony na litografii Carla Wildta. Ponadto w zbiorach Galerii Narodowej Muzeum Państwowego w Berlinie znajduje się gipsowe popiersie J. F. A. Severina (62 x 38.5 x 31 cm), dzieło z 1856 roku, które wyszło spod dłuta Gustava Blaesera (1813-1874).

Podsumowanie

W wielu opracowaniach, zwłaszcza popularnonaukowych wymienia się Severina, jako tajnego starszego radcę budowlanego z Kwidzyna (Marienwerder), któremu krótko po 1825 r. zlecono opracowanie projektu Kanału Oberlandzkiego. Niektórzy powołują się na Bernharda Ohlerta i przytaczają jego relację z 1863 roku, z której ma wynikać, że wstępne założenia budowy kanału, które Severin otrzymał „zostały zagrzebane w stosie akt na zielonym stole”. Analiza wykazów pruskich urzędników z lat: 1818, 1821, 1824, 1828 i 1830 nie potwierdza, by Severin był zatrudniony w Kwidzynie, jednak mógł przebywać w tym mieście, delegowany służbowo z Berlina, jak na przykład w związku z powodzią 1829 roku. Wiadomo też, że przed przystąpieniem do opracowania projektu regulacji pomorskiego odcinka Wisły, pod osobistym nadzorem Severina, kilka specjalnych grup dokonywało pomiarów hydrometrycznych w dolnym biegu tej rzeki. Być może wówczas przekazano Severinowi ogólny zarys planu budowy kanału. Wracając zaś do Ohlerta, to trzeba wyraźnie zaznaczyć, iż wzmiankuje on o „tajnym radcy w Kwidzynie”, ale nie podaje jego nazwiska… Z kronikarskiego obowiązku dodajmy, że według „Handbuch über den Königlich Preussischen Hof und Staat für das Jahr 1828” (Podręcznik królewsko-pruskiego dworu i państwa na rok 1828) w rejencji kwidzyńskiej tajnym rejencyjnym radcą i zarazem dyrektorem urzędników w pionie budownictwa (Bau-Beamte) był niejaki Hartmann, a inspektorem wałowym (Deich-Inspector) w Kwidzynie – [Ferdinand] Obuch. Ten ostatni zresztą pełnił tu swą funkcję już w 1821 roku.

Jaki wpływ mógł mieć Severin na projekt Kanału Oberlandzkiego? W literaturze przedmiotu zazwyczaj twierdzi się, że to Steenke był projektantem i budowniczym tego kanału. Natomiast Gottlieb Schmid, tajny radca rejencyjny z Kwidzyna (nie mylić z Ed. G. Schmidtem z Nidzicy, który towarzyszył Steenkemu w podróży do USA i Johannem Karlem Ludwigem Schmidem, członkiem i dyrektorem Królewskiej Wyższej Deputacji Budowlanej) w artykule „Der Elbing-Oberlӓndische Canal“, zamieszczonym w „Zeitschrift für Bauwesen“ z 1861 roku, twierdzi, że Severin miał znaczący współudział przy opracowaniu projektu kanału. Curt Mercel, L. Troske w publikacji z 1901 roku („Der Weltverkehr und seine mittel: mit einer übersicht über Welthandel und Weltwirtschaft”) podają, iż projektantami byli Severin i Steenke, i to w tej kolejności. Z kolei prof. dr Ludwig Darmstaedter, autor podręcznika historii nauk przyrodniczych i techniki („Handbuch zur Geschichte der Naturwissenschaften und der Technik”, wydanie II, Berlin 1908), pisze: „Nadradca budowlany Severin i radca budowlany Steenke pracowali w latach 1844-61 przy realizacji budowy Kanału Oberlandzkiego pomiędzy Ostródą i Elblągiem, stosując system równi pochyłych.” Sam zainteresowany, czyli Georg Jacob Steenke, w liście do dr. Eduarda Kellera, przytoczonym w książce tegoż – „Der Preußische Staat. Ein Handbuch der Vaterlandskunde”, Tom I, Minden 1864, informuje: „Chciałbym jeszcze pozwolić sobie na zwrócenie uwagi i czynię to przy każdej ku temu okazji, że projekt pochylni w żadnym wypadku nie naśladował rozwiązań Amerykanów, ale jest jednoznacznie mojego autorstwa. Plany tworzyłem w latach 1837 i 1838. Po części Stanów a także po Anglii i Szkocji podróżowałem natomiast w latach 1850 i 1851. Jeżeli później przejąłem od Amerykanów niektóre detale, to nie zmienia to nic w tym, co mówię. W publikacji, która wkrótce się ukaże, będę z naciskiem bronił tego mojego autorstwa” (tłum. G. Raciborski). Następnie w wydanym w 1865 r. w Elblągu albumie pamiątkowym pt. „Eine geneigte Ebene des oberländischen Canals“ Steenke podaje: „Olbrzymia różnica poziomów na tak krótkim odcinku nie pozwalałaby na zastosowanie śluz. Dlatego zaprojektowałem pochylnie w oparciu o swoją wiedzę, nie korzystając z żadnych wzorów. Projekty te, dzięki moim podróżom do Ameryki i Szkocji, jak i dzięki nadzorowi tajnego nadradcy budowlanego Lentzego (sławnego budowniczego mostów w Tczewie i Malborku), zostały w niejednym punkcie znacznie ulepszone”(tłum. G. Raciborski).

W obu wypowiedziach Steenkego zastanawia brak jakiejkolwiek wzmianki o Severinie, który ze stołecznego Berlina sprawował specjalny nadzór nad budową kanału i nie tylko…

Ostróda, czerwiec/listopad 2018 r.

Ryszard Kowalski

Pierwotny tekst został opublikowany w „Roczniku Historycznym Pojezierza Iławskiego nr 8 z 2018 r.

 

Ilustracje:

  1. Latarnia morska w Świnoujściu na przełomie wieków XIX i XX. Źródło: Wikipedia
  2. Parowiec kołowy „Severin” zbudowany w 1855 roku.

Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/P/230434.php

02. Parowiec kołowy Severin zbud02. Parowiec kołowy Severin zbud