Steenke mało znany

Utworzono .

IMG 20181218 113146Kolejne sensacyjne odkrycie o Georgu Jacobie Steenke. Tym razem to Ryszard Kowalski, regionalista z Ostródy dotarł do dokumentu dotyczącego drugiego ożenku Steenkego. Akt ślubu wyszukał Jürgen Ehmann - niemiecki regionalista i badacz genealogii. Ryszard Kowalski przedstawił Georga Jacoba Steenkego od mniej znanej strony. Było to na konferencji Diamenty Krainy Kanału Elbląskiego 18 grudnia 2018 roku w Ostródzie. Oto tekst do prezentacji:

Ryszard Kowalski

Steenke mało znany

Dzieciństwo i młodość

Wiadomo, że osobowość człowieka kształtuje się w dzieciństwie. Ten okres życia Georga Jacoba Steenkego wiąże się głównie z Piławą – miastem portowym. Mieszkańcy takich miast z reguły są ciekawi świata, wykazują odwagę w podejmowaniu nowych wyzwań, są otwarci na nowe idee i mają energię do działania. Potwierdzeniem tego jest opinia  R. Richtera o Steenkem z 1864 roku: „Człowiek, który wykonał tak wielką rzecz przez pół prowincji, który dla kanału poświęcił całe życie nie bojąc się szyderstw i kpin ze swych »kanałowych fantazji« doczekał się w końcu pięknej nagrody i poczucia spełnionego obowiązku.” Z powyższego wynika również, że życie zawodowe genialnego inżyniera nie zawsze było usłane różami i zaszczytami.

Humanista i miłośnik natury

Steenke będąc absolwentem Akademii Budownictwa przejawiał również zainteresowania humanistyczne. Świadczy o tym np. fakt, że był subskrybentem  zarówno czasopisma Journal für die Baukunst, jak i Geschichte Preussens autorstwa Johannesa Voigta.

W 1829 r. pracując jako Bau-Conducteur (niższy urzędnik budowlany) w Nowym Porcie został członkiem Gdańskiego Towarzystwa Przyrodniczego. Umiłowanie natury zaowocowało stworzeniem w Czulpie, gdzie pracował i mieszkał od połowy XIX w., wspaniałego parku z rozmaitymi gatunkami drzew i krzewów ozdobnych. We wrześniu 1869 r. gazeta Elbinger Volksblatt donosiła: „Tam (w Czulpie – R.K.) mieszka budowniczy kanału baurat Steenke, który pozwala odwiedzać swój ogród i także pływać po wspaniałym jeziorze Ruda Woda.” W lipcu 1872 r. z okazji 50-lecia pracy zawodowej Steenkego w czulpskim ogrodzie obradowali członkowie Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów. Jako ciekawostkę można podać, że jak wynika ze sprawozdania  elbląskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Flory Prus (Freude der Flora Preußens), opublikowanego w 1852 r., Steenke przywiózł z zamorskiej podróży nie tylko notatki i szkice techniczne, ale również nasiona kukurydzy typu koński ząb i jakiejś rośliny z gatunku psiankowatych…

Inspektor, mason i zwolennik rozwoju przedsiębiorczości

W 1832 r. Steenke pełnił już funkcję inspektora „wałowego” (Deich-Bau-Inspektor) w Elblągu. Tego roku był też członkiem Stowarzyszenia Architektów w Berlinie, do którego należał również Carl Lentze, późniejszy nadradca budowlany z Tczewa. Potem  Steenke przeniósł się do Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Inżynierów i Architektów, a od 7 maja 1864 r. był także członkiem-korespondentem Austriackiego Związku Inżynierów i Architektów. W 1833 r. wstąpił do elbląskiej Loży św. Jana. W 1836 r. objął funkcję przewodniczącego Stowarzyszenia Rzemieślniczego w Elblągu, a w 1863 r. otrzymał tytuł honorowego członka. Przypomniał o tym Lech Słodownik przy okazji odnalezienia wizerunku Steenkego. Ponadto od 1840 r. nasz budowniczy figurował na liście członków Stowarzyszenia dla Popierania Przedsiębiorczości Przemysłowej w Prusach, którą otwierał następca tronu i późniejszy król pruski Fryderyk Wilhelm IV.

 28 października 1844 r. na przedmieściu Miłomłyna, zwanym Sonnenhof, odbyła się uroczystość wbicia pierwszej łopaty pod budowę kanału. W Miłomłynie Steenke spędził  kilka lat. Tu z jego inicjatywy  szkutnik R. Liebnitzki – junior, wywodzący się z Kłajpedy, zbudował pierwszą drewnianą barkę „Vorwӓrts”, którą zwodowano 15 października 1845 r. Steenke promował też żeglugę parową. „Z inicjatywy budowniczego kanału Steenkego magistrat nakazał rajcom utworzenie spółki akcyjnej w celu zakupu parowca, zainstalowania mostu załadunkowego, przystani itd.” – pisał   Karl J. Kaufmann, autor monografii Iławy z 1905 r.  Nazwisko Steenkego znajdziemy też wśród członków założycieli (1869 r.) Związku Wspierania Niemieckiej Żeglugi Rzecznej i Kanałowej (Verein zur Hebung der deutschen Fluß- und Kanalschifffahrt).

Prekursor turystyki i logistyk

W  dniach 23 – 29 sierpnia 1863 r. odbył się w Królewcu 24 zjazd niemieckich właścicieli majątków ziemskich i lasów. Brał w nim również  udział Georg Steenke, który przygotował dla uczestników opracowanie pt. Oberland Canal. Na zakończenie zgromadzenia zaplanowano wycieczki krajoznawcze, w tym na Kanał Oberlandzki, a Steenke  przygotował szczegółowy plan podróży z Królewca na pochylnie. Chętnych do obejrzenia urządzeń pochylni było 448 osób, stąd było to duże przedsięwzięcie logistyczne. Zwiedzających podzielono na cztery grupy. Trasę Królewiec – Bogaczewo (pow. Elbląg) wycieczkowicze pokonywali specjalnym pociągiem Kolei Wschodniej. Z Bogaczewa zabierały ich na pochylnie wozy konne (12 na grupę), każdy z 12 miejscami  siedzącymi. Poszczególne grupy wyposażono w kolorowe (czerwone, żółte, zielone i niebieskie) bilety, z numerem odpowiadającym numerowi wozu, a pojazdy dodatkowo były oznaczone, stosownie do koloru biletu, barwnymi chorągiewkami. Bilety na odwrocie zawierały mapę poglądową całego kanału. Warto podkreślić, że barki z ówczesnymi turystami ciągnione były po kanale przez konie. Na pochylni w Buczyńcu gości podejmował restaurator Helbing z Drulit, natomiast w Oleśnicy urządził restaurację niejaki Horn z Morąga.

Steenke piarowiec

Zdaniem wielu początek idei public relations przypada na okres rewolucji przemysłowej, tj. XIX wiek. Steenke, jako nieodrodny reprezentant epoki, miał świadomość, że dobre opinie o Kanale Oberlandzkim są warunkiem powodzenia jego twórcy. Dlatego czynił wiele osobiście bądź inspirując innych, aby ukazywały się rzeczowe informacje o nowym szlaku wodnym. Potwierdza to przykładowa sekwencja zdarzeń po jego uroczystym otwarciu w dniu 31 sierpnia 1860 r.

W 1861 r. na łamach Zeitschrift für Bauwesen ukazał się obszerny opis kanału pt. „Der Elbing-Oberlӓndische Canal“, autorstwa Gottlieba Schmida, tajnego radcy budowlanego z rejencji w Kwidzynie. Artykuł zilustrowano mapą kanału i rysunkami (barka na wózku i profil pochylni Kąty).

10 września 1862 r. wychodząca w Lipsku Zeitung des Vereins deutscher Eisenbahn-Verwaltungen (Gazeta Stowarzyszenia Administracji Niemieckiej Kolei Żelaznej) zamieściła  artykuł pt. „Der Elbing-Oberlӓndische Canal”, tłumacząc to wzmożonym zainteresowaniem tematem w związku z wystawionym modelem pochylni na londyńskiej Wystawie Przemysłowej (otwartej 1 maja 1862 r. – R.K.). W tym miejscu można dodać, że pruskie Ministerstwo Handlu, Przemysłu i Robót Publicznych otrzymało wówczas medal za „uwieńczone sukcesem wykonanie mostu nad Wisłą, zaprojektowanego przez Lentzego i pomysłowe pochylnie na Kanale Oberlandzkim, zaprojektowane przez Steenkego”. Ponadto przyznano medal Królewskiemu Zakładowi Budowy Maszyn w Tczewie za wspaniałe wykonawstwo wymienionych projektów.

W lipcu 1862 r. Léon Saunier – elbląski księgarz i wydawca, oferował w swojej księgarni przy Starym Rynku mapę Kanału Elbląsko-Oberlandzkiego, autorstwa Steenkego). Rok później ta sama księgarnia oferowała siedem różnych widoków pochylni Buczyniec w cenie 15 srebrnych groszy za sztukę. Owe fotografie Saunier sprzedawał także jako dodatek do wydanej przez siebie broszury pt. Der Elbing-Oberlӓndische Canal und seine Bauwerke. W reklamie na okładce tej broszury pisał: „Te znakomite i staranne fotografie przedstawiają wyraźny i poglądowy wizerunek pochylni i służą jako uzupełnienie tej małej broszury”.

W 1864 roku nakładem morąskiej drukarni Wilhelma Ernsta Haricha ukazały się Stattistische Nachrichten… (Statystyczne informacje dotyczące transportu Kanałem Oberlandzkim w latach 1861-1864) autorstwa Steenkego. W tym samym roku w Królewcu wyszła broszura baurata Steenkego Der Elbing-oberlӓndische Kanal.

Nie wszystkie publikacje zadowalały twórcę kanału, w liście bowiem do dr. Eduarda Kellera, przytoczonym w podręczniku tegoż – Der Preußische Staat  z 1864 r., informuje: „Chciałbym jeszcze pozwolić sobie na zwrócenie uwagi i czynię to przy każdej ku temu okazji, że projekt pochylni w żadnym wypadku nie naśladował rozwiązań Amerykanów, ale jest jednoznacznie mojego autorstwa. Plany tworzyłem w latach 1837 i 1838. Po części Stanów a także po Anglii i Szkocji podróżowałem natomiast w latach 1850 i 1851. Jeżeli później przejąłem od Amerykanów niektóre detale, to nie zmienia to nic w tym, co mówię. W publikacji, która wkrótce się ukaże, będę z naciskiem bronił tego mojego autorstwa”.

W 1865 r. oficyna Neumann-Hartmann w Elblągu wydała album z ośmiostronicowym tekstem Steenkego i siedmioma fotografiami na oddzielnych kartach (zapewne były to te same zdjęcia, które oferował wcześniej Saunier) pt. Eine geneigte Ebene des oberländischen Canals (Pochylnia Kanału Oberlandzkiego). Wymieniona publikacja jest obecnie niedostępna w Polsce. Jednak udało się odnaleźć historyczne fotografie pochylni Buczyniec w jednej z niemieckich bibliotek. Później  zdobyłem opis tych zdjęć i tym samym pochylni.

Czy „album Steenkego” jest tą publikacją, którą zapowiadał list do Kellera? Być może odpowiedź znajduje się na stronie 2 odnalezionego opisu. Cytat: „Olbrzymia różnica poziomów na tak krótkim odcinku nie pozwalałaby na zastosowanie śluz. Dlatego zaprojektowałem pochylnie w oparciu o swoją wiedzę, nie korzystając z żadnych wzorów. Projekty te, dzięki moim podróżom do Ameryki i Szkocji, jak i dzięki nadzorowi tajnego nadradcy budowlanego Lentzego (sławnego budowniczego mostów w Tczewie i Malborku), zostały w niejednym punkcie znacznie ulepszone”.

Ostróda, 18 grudnia 2018 roku

Ryszard Kowalski